Obecnie istniejący pałac w Żaganiu jest wynikiem czterech etapów rozbudowy, począwszy od gotyckiego zamku na XIX wiecznej rezydencji skończywszy.
Średniowieczny zamek został usytuowany w północno - wschodniej części miasta i łączył się z miejskim systemem obronnym.
Otoczony ze wszystkich stron głębokimi, nawodnionymi fosami, pod względem układu przestrzennego reprezentował założenie zbliżone do kwadratu z wewnętrznym dziedzińcem i czterema narożnymi bastejami.
W 1628 roku rozpoczęto prace nad wznoszeniem nowej rezydencji. Książę Albrecht von Wallenstein zatrudnił włoskiego architekta Vincenzo Boccaccio, który zaprojektował budowlę typu „palazzo in fortezza" z fosą - czteroskrzydłowe założenie z trzema cylindrycznymi bastejami w narożach, otoczone fosą. Z budowli wallensteinowskiej zachowały się mury obecnego pałacu do wysokości przyziemia i mury cylindrycznych bastei.
Dzisiejszą formę Pałac zawdzięcza włoskiemu architektowi Antonio Porta, który w roku 1670 roku na polecenie księcia Euzebiusza von Lobkowic rozpoczął jego przebudowę. Barokowej budowli otoczonej fosa nadano formę czteroskrzydłowego założenia z niskim skrzydłem parawanowym, zamykającym dziedziniec od strony południowej.
Za panowania księcia Piotra Birona nie przeprowadzono żadnych zmian w elewacji Pałacu. Skoncentrowano się na przeprojektowywaniu i zmianie wystroju wnętrz, tworząc w nich małe galerie sztuki. W części południowej skrzydła wschodniego na piętrze powstała grupa wnętrz przeznaczonych do celów kulturalnych i artystycznych, tj. sala zwana „wielką", pełniąca funkcję Sali koncertowej i reprezentacyjnej, przylegająca do niej od zachodu galeria obrazów oraz teatr. Wprowadzony wówczas nowy, klasycystyczny wystrój pomieszczeń mieszkalnych rodziny książęcej stanowiła dekoracja sztukatorska sklepień, ograniczająca się niejednokrotnie do umieszczonej centralnie rozety na suficie, intarsjowane parkiety oraz tapety.
W 1845 roku na polecenie księżnej żagańskiej Doroty de Talleyrand rozpoczęto trwające wiele lat prace budowlane, remontowe i dekoracyjne we wnętrzach Pałacu. Przekazy ikonograficzne wskazują, że w czasach Doroty nie istniała już fosa przed skrzydłem wschodnim, zamurowane były także krużganki występujące w elewacjach północnej, zachodniej i wschodniej od strony dziedzińca.
Pod koniec lat czterdziestych XIX stulecia rozebrano południowe skrzydło parawanowe, a wjazd na dziedziniec poprzedzono dwoma podjazdami między którymi usytuowano oranżerię, wzniesioną w 1847 roku.
W latach 1898-1906 przeprowadzono w Pałacu kosztowne prace renowacyjne, podczas których wymieniono fundamenty, odrestaurowano wiele pomieszczeń, zmieniono pokrycie dachu z dachówki ceramicznej na blachę cynkową, przeprowadzono konserwację maszkaronów zdobiących elewację pałacu.
W 1965 roku na terenie obiektu podjęto prace budowlane. Prace konserwatorskie zakończono w 1983 roku.
Elewacja zewnętrzna
Prosta wertykalna artykulacja elewacji zewnętrznych oparta została na pionowych, boniowanych lizenach (płaski, pionowy występ w murze zewnętrznym) i rytmie otworów okiennych w boniowanych (dekoracyjne opracowanie lica muru kamiennego) obramieniach, dla których horyzontalną przeciwwagę stanowiły gzymsy. Całości dekoracji dopełniały maszkarony zakomponowane jako zworniki okien oraz pojawiające się jako dekoracja gzymsu koronującego. Stosowanie boniowanego, rustykalnego cokołu, silnych rustykalnych pasów pionowych oraz ciężkęgo detalu rzeźbiarskiego sugeruje wrażenie forteczności budynku.
Maszkarony
Maszkarony fasad posiadają pewnego rodzaju gradację ekspresji wyrazu. Maski okien parteru są ciężkie szerokie, z silnie akcentowanymi jamami ust i oczodołów. Atmosfera ich grymasu jest wroga, marsowa i przerażająca. Maski piętra są pogodne. Maski gzymsu wieńczącego posiadają wyraz komiczny. Zaakcentowane są silnie szerokie jamy ust, bardzo niekształtnych, fantazyjne brody, wąsy i czupryny. Głowy te w odróżnieniu od poprzednich posiadają nakrycia. Wszystkie maski są stylizacją twarzy ludzkiej.
Dekoracja architektoniczna dziedzińca
W przeciwieństwie do elewacji zewnętrznych, dekoracja architektoniczna dziedzińca stanowiła połączenie tradycyjnych, ślepych arkad obu kondygnacji z wielkimi lizenami cokołów, dekorowanych płycinami. Rama architektoniczna dziedzińca, z nałożoną na nią dekoracją sztukatorską o motywach zoomorfizowanych i florystycznych (drobnolistne rozetki, owoce granatu, girlandy, słoneczniki), tworzy tu swoista w wyrazie, płasko traktowaną arabeskę.
„Żagań znany i nieznany" Katarzyna Adamek i Marian Ryszard Świątek
„Architektura zewnętrzna oraz rozplanowanie i wystrój wnętrz Pałacu w Żaganiu w świetle badań archiwalno - ikonograficznych" Katarzyna Adamek- Pujszo
Studium historyczno-architektoniczne barokowego pałacu w Żaganiu - opracował mgr Marian Kutzner
Sprawozdanie z nadzoru konserwatorskiego za lata 1965 - 1983 wykonane na zlecenie Żagańskiego Pałacu Kultury w Żaganiu - opracowanie mgr Ewa Lukas - Janowska
